Dajemy ludziom wodę a woda to życie

Produkujemy i hurtowo dostarczamy wodę przeznaczoną do spożycia dla 3,5 miliona mieszkańców aglomeracji śląskiej.

Maczki

Wielowiekowa i wielokierunkowa działalność gospodarcza człowieka doprowadziła na obszarze Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego do przekształcenia całego środowiska geograficznego. Bardzo dużym przeobrażeniom uległy również stosunki wodne tego regionu.

Postępujące zmiany ilościowe oraz jakościowe doprowadziły do eliminowania lokalnych wód powierzchniowych i podziemnych z użytkowania przez gospodarkę komunalną i przemysł. Konieczność dostarczenia – odpowiedniej ilości i jakości – wody pitnej i przemysłowej wymusiła podjęcie badań w celu rozwiązania tego problemu.

Kryterium jakościowe i ilościowe spełniały wody podziemne w utworach wapienia muszlowego i retu, tworzące kompleks wodonośny triasu. Duże zasoby tych wód i korzystne warunki eksploatacji pozwoliły na wybudowanie ujęcia w rejonie Zawady k. Pyskowic oraz w kopalni „Friedrischgrube” k. Tarnowskich Gór. Jako pierwsze wybudowano już w 1884 r. ujęcie „Adolf – Schacht” (obecnie Staszic). Na początku XX w. wodociągi te zaspokajały ok. 60% zapotrzebowania na wodę ludności i przemysłu niemieckiej części GOP.

Mimo rozbudowy sieci ujęć i wodociągów nie pokrywały one potrzeb ludności i przemysłu, toteż czerpano często zanieczyszczoną wodę z rzek i zbiorników wodnych oraz nielicznych płytkich studzien.

 

Na obszarze Zagłębia Dąbrowskiego niedobory wody pitnej wystąpiły bardzo wyraźnie w drugiej dekadzie XX w. dotyczyły one głównie mieszkańców wielu dzielnic Sosnowca i Dąbrowy Górniczej. Protesty i petycje ludności tych miast wnoszono do władz lokalnych i centralnych już w kilka miesięcy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Rozwiązanie problemu zaopatrzenia w wodę Zagłębia Dąbrowskiego i polskiej części Górnego Śląska było niezwykle ważne dla gospodarki i obronności II Rzeczypospolitej. Już od 1919 r. rozpoczęto szczegółowe badania na zlecenie Ministerstwa Zdrowia Publicznego, Ministerstwa robót Publicznych oraz Ministerstwa Przemysłu i Handlu. W dniu 7 października 1921 r. odbyła się w Ministerstwie Robót Publicznych debata w sprawie budowy wodociągu, z udziałem przedstawicieli zainteresowanych Ministerstw oraz członków Komitetu Wodnego Zagłębia. Zasadniczy wnioskiem obrad było zalecenie wydania upoważnienia dla Powiatowego Związku Komunalnego w Będzinie, zorganizowania i zapewnienia dostarczenia zdatnej do picia wody dla ludności cierpiącej na jej niedobory.

Badania trwały przeszło rok. Objęto nimi wszystkie większe zbiorniki wód powierzchniowych i podziemnych tego obszaru, a mianowicie rzeki: Krynica, Czarna Przemsza i Biała Przemsza, krasowe źródła w Sławkowie i Strzemieszycach wielkich oraz lokalne wodociągi i ujęcia studzienne w miastach i osiedlach zagłębia. Wykonano pełne analizy chemiczne, biologiczne i bakteriologiczne. Analizy wody ze studzien dowiodły, że wiele z nich posiadało wodę niebezpieczną dla zdrowia konsumentów, a tylko ok. 23% ujęć miało względnie czystą wodę. Badania źródeł w Strzemieszycach Wielkich i Sławkowie wykazały niemal stały w cyklu rocznym skład chemiczny, lecz odmienny w obu wpływach. Wody badanych źródeł nadawały się do bezpośredniej konsumpcji, lecz z uwagi na ich niewielką wydajność miały znaczenie lokalne. Z badań rzek wynikało, że każda miała odrębny charakter, jedynie wody Białej Przemszy spełniały warunki stawiane wodom pitnym.

Zasadniczym wnioskiem badań było stwierdzenie konieczności budowy wodociągu dla Zagłębia Dąbrowskiego.

 

Budowa ujęcia w Maczkach na Białej Przemszy została zatwierdzona w 1928 r. na mocy decyzji ówczesnego Ministerstwa Robót Publicznych. Realizację projektu powierzono przedsiębiorstwu „Państwowe Zakłady Wodociągowe na Górnym Śląsku” (PZW), które miało również prowadzić eksploatację ujęcia i wodociągu. Inicjatorem budowy zakładu był I Prezydent RP Gabriel Narutowicz. Dla upamiętnienia tego faktu, w budynek biurowca wmurowano tablicę pamiątkową ufundowaną Gabrielowi Narutowiczowi przez Zakłady Wodociągowe na Górnym Śląsku, która w okresie okupacji została zdemontowana i wywieziona przez Niemców. Odnaleziona w późniejszym okresie, w muzeum warszawskim, poddana została zabiegom konserwatorskim, a następnie sprowadzona do Maczek i wmurowana w poprzednie miejsce.

Wodociąg „Maczki” miał zaopatrywać w wodę ludność i przemysł zagłębia Dąbrowskiego a po wygaśnięciu ustaleń Konwencji Genewskiej również odzyskaną dla Polski część Górnośląskiego okręgu Przemysłowego. Po pełnym uruchomieniu wodociągu, które nastąpiło w styczniu 1931 r. produkcja wody wynosiła 0,46 m3/s (około 40 000 m3/dobę). Tą ilość wody dostarczano konsumentom przez pierwsze lata funkcjonowania ujęcia. Przewidywano jednak, że w razie konieczności można będzie pobierać z Białej Przemszy nawet 1,5 m3/s, czyli około 130 00 m3 wody na dobę. Jakość produkowanej wody była odpowiednia dla celów pitnych, a z uwagi na jej małą twardość bardzo dobra dla celów przemysłowych.

Do końca 1931 r., czyli w pierwszym etapie funkcjonowania wodociągu, ułożono 905 km rurociągu średnicy 750 mm, doprowadzając wodę do zbiornika w Zagórzu oraz wykonano sam zbiornik o pojemności 4 000 m. w etapie drugim, do 1937 r., wybudowano rurociąg toczony o średnicy 750 mm i 650 mm od Maczek przez Sosnowiec i Katowice, aż do Chorzowa. Wybudowano również zbiornik w Chorzowie o pojemności 2 500 m3. rurociąg ten miał długość 27 km, a odgałęzienia rurociągu głównego około 22 km, przy średnicy rur od 500 mm do 150 mm.

Od 1935 r. obserwowano coraz silniejsze zanieczyszczenie wód rzeki Białej Przemszy związkami sulfoligninowymi. Skażenie wód rzecznych oraz zamulanie ujęcia stwarzało znaczne trudności eksploatacyjne. Tylko zanieczyszczenia mechaniczne, w formie nanoszonych przez rzekę znacznych ilości piasku zmuszały do codziennego czyszczenia ujęcia. Zadecydowano więc o jego wyłączeniu z eksploatacji. Wybudowane w miejscowości Ryszka na rzece Sztole nowe ujęcie wody oddano do eksploatacji w 1937 r. W pierwszym okresie użytkowania jego wydajność wynosiła 0,5 m3/s. W 1947 r. nastąpiła rozbudowa ujęcia na rzece Sztole do wydajności 1.5 m3/s.

 

W 1937 r. wybudowano również zbiornik wody czystej. Ten dwukomorowy zbiornik o konstrukcji żelbetowej ma łączną pojemność 10 000 m. Dopływ i odpływ wody regulowane są zasuwami znajdującymi się w pomieszczeniu przylegającym do zbiornika, zwanym komorą zasuw. W 1943 r. powstał kolejny zbiornik wody czystej, również o przekroju kołowym. Ma on pojemność 1 500 m i służy jako rezerwuar dla pompy wysokiego ciśnienia, która ma wydajność 50 m/min. Zbiornik ten jest lewarowo połączony ze zbiornikiem głównym. Następny zbiornik wody czystej o podobnej konstrukcji jak poprzednie, został wybudowany w 1949 r. ma on pojemność 3 500 m. W 1963 r. dobudowano czwarty zbiornik również o pojemności 3 500 m.

Wzrost gospodarczy Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i przewidywane zwiększenie zapotrzebowania na wodę w latach powojennych wymusiły konieczność dalszej rozbudowy stacji uzdatniania wody w Maczkach. Wybudowano więc w 1947 r. filtry pospieszne, tzw. „stare”. Składały się one z ośmiu komór filtracyjnych o powierzchni filtracji 60 m każda.

Postępujący rozwój przemysłu i urbanizacji terenu GOP spowodowało konieczność zwiększenia ilości wody dostarczanej przez wodociąg „Maczki”. W związku z tym w 1955 r. wybudowano tymczasowe ujęcie wody na Kanale Centralnym (Głównym).